Martxoaren 26an Umetoki-lepoko Minbiziaren Prebentzioaren Munduko Eguna dela eta, Biogipuzkoatik adierazi nahi dugu prebentzioak garrantzi handia duela minbizi mota horretan, eta balioa eman nahi diogu Obstetrizia eta Ginekologia Taldeko gure lankideek arlo horretan egiten ari diren ikerketa-lanari. Haiengana hurbildu gara gaixotasun honen ikerketa ezagutzeko eta David del Valle Peñak xehetasunak eman dizkigu.
Umetoki-lepoko minbiziaren zer alderdi ikertzen ari zarete?
Osakidetzan, 2016. urteaz geroztik, umetoki-lepoko minbiziaren prebentzioaren aldeko apustua egin da, lehen autonomia-erkidegoa izanda eta Europako lehen eskualdetako bat, 2018-2019 aldian zerbixeko minbiziaren populazio-baheketa ezarrita. 2024an, herritarren % 100en gonbidapen-estaldura lortu zen, eta horrek esan nahi du Euskadiko 25 eta 65 urte bitarteko emakume guztiak gonbidatzea lortu dela.
Urte hauetan, biztanleria-programa hau sortzeko eta abian jartzeko lan egiteaz gain, hobetzeko hainbat arlo hauteman dira, eta horietan ikerketa-lan desberdinak jarri ditugu abian. Lan horiek Osakidetzako zerbixeko minbiziaren baheketaren koordinazioaren, Donostia Unibertsitate Ospitaleko (DUO) patologia zerbikaleko taldearen eta Donostia Ospitaleko Anatomia Patologikoko Zerbitzuan dagoen zerbixaren baheketa-unitatearen artean garatzen ari dira, Donostialdea ESIko emaginen laguntzarekin programa horietako batzuetan.
Arrisku handiko giza papilomaren birusa detektatzea
Lan horietako bat arrisku handiko giza papilomaren birusa (VPH-ar) detektatzeko testaren luzetarako azterketa bat da, VPH-ar negatibo baten ondoren maila handiko lesio zerbikal aurregaiztoak detektatzeko, 5 urteko epe metatuaren arriskua zehazteko. Lehenengo 6-7 urteetan, RNA mezulariaren detekzioan oinarritutako VPH-ar test bat erabiltzen aritu zen. Funtzio horretarako baliozkotutako testa da, baina epe luzerako sentikortasun-ebidentzia txikia duenez, lehen 5 urteetako atzera begirako azterketa egiten ari gara, etorkizun hurbilean 10 urterako datuak eman ahal izateko.
Populazio-baheketaren 6 urteko esperientzian zehar, gutxi aztertutako hobekuntza-eremu handi bat detektatu genuen. VPH-ar test positibo bat izateak eragiten zuen inpaktu emozionala da. Nazioarteko taldeek eragin hori aztertu eta frogatu zuten, neurri handiagoan edo txikiagoan pairatzeko eragina zuten arrisku-faktoreetako batzuk detektatu ziren, baina hori geldiarazten saiatzeko estrategia gutxi zeuden garatuta. Horregatik, lantalde bat sortu zen zerbix-baheketaren koordinazioaren, Donostia Ospitaleko patologia zerbikaleko taldearen eta Donostialdea ESIko 2 emaginen artean, eta proiektu bat sortu genuen, 2022an Bottom-up deialdi baten bidez finantzatua. Proiektu horren bidez, 4 azalpen-bideo diseinatu ziren. Bideo horiek modu erraz eta egiazkoan azaltzen zuten zertan datzan umetoki-lepoko minbizia prebenitzeko programa, emaitza alteratu bat interpretatzen laguntzen zuten, eta horrek zer zekarren eta zer zen VPH-ar delakoa eta zer egin zitekeen hura ezabatzeko. Lan hori hainbat kongresutan aurkeztu zuten gero, eta horietako batean saritu zuten. Bideo horiek, gaur egun, zerbix-baheketan emaitza alteratu bat izan duten emakumeei jakinarazten zaie, eta beste autonomia-erkidego batzuetan kopiatzen ari dira.
Inpaktu emozionala murrizteko garatu dugun proiektuaren barruan, 2024an komunikazio-tresnei buruzko prestakuntza eman zitzaien osasun-langileei, zerbixen baheketaren emaitza aldatuari buruzko informazioa emateko (osasun-zentroetako emaginak gehienbat). Proiektu hori Europar Batasunaren NextGeneration laguntzen bidez finantzatu zen, baita lehen azaldutako proiektuarekin lortutako sariaren bidez ere. Prestakuntza-protokolo hori sortzeko, komunikazioan aditua den enpresa bat kontratatu zen, eta prestakuntza horren eragina aztertzeko azterlan bat diseinatu zen. 2025-2026 bitartean azterlan honen datuak argitaratu ahal izatea espero dugu.
Umetoki-lepoko minbizien baheketaren eraginkortasuna
2018. urteaz geroztik diagnostikatu diren umetoki-lepoko minbiziak (ULM) aztertzerakoan, programaren bidez diagnostikatu ziren ala ez ebaluatzeko beharra ikusi genuen. Azpitalde horietako bakoitzaren barruan diagnostiko-bide desberdinak zeudela antzeman genuen, hobekuntza-arloak proposatu zitzaketenak eta gaixotasunaren pronostikoan eragina zutenak. Esate baterako, baheketatik kanpo diagnostikatutako ULMen barruan, programan parte hartzeko emakume hautagarriak izan zitezkeen, baina haiengana iristea lortu ez genuen (egoera hori murriztuz joan da, gonbidapenaren % 100eko estaldura lortu arte), eta, azkenik, ULM garatu duten emakumeak edo gonbidatzen genituen baina joaten ez ziren emakumeak izan zitezkeen. Aukera horiek guztiek, eta beste askok, ULMa diagnostikatzeko hainbat bide adierazten dituzte, eta horiek aztertzeak hobetzeko estrategiak sortzeko aukera eman dezake. Egiaztatu genuen ez zegoela sailkapen-sistema hori biztanleria-baheketan ibilbide luzeagoa izan duten herrialdeetan galdetuz, esaterako, Australian, eta 2023-2024 aldian sortu zen “ULMak ebaluatzeko sistema, biztanleria-esparru baten barruan”, Euskadiko zerbixen baheketa koordinatzeko taldea buru zela (horren barruan dago David del Valle, DUOko ginekologoa), beste autonomia-erkidego batzuekin eta Patologia Zerbikalaren eta Kolposkopiaren Espainiako Elkartearekin batera. Sailkapen hori gida nazional berrian argitaratu da, eta nazioarteko aldizkari batean argitaratzeko prestatzen ari dira.
Azkenik, gonbidapen-estaldura % 100ekoa izan ondoren, Osakidetzako zerbixen baheketako partaidetza-tasa % 60-65 da. Parte ez hartzeko arrazoiak ezagutzeko eta parte hartu nahi duten baina parte hartzen ez duten emakumeei zuzendutako hobekuntza-estrategiak garatu ahal izateko, abian dagoen proiektu berri bat diseinatu dugu, eta 2024ko bottom-up laguntza batek finantzatu du. Gaur egun inkesta masibo bat egiten ari zaie 2024an parte hartu ez duten emakumeei, zerbixen baheketan zergatik ez duten parte hartu jakiteko.
Zertan hobetu dezakete ikerketa horiek pertsonen bizi-kalitatea?
Osasun-arloko esku-hartze orok bigarren mailako ondorioak ditu, eta ULMaren baheketan, emaitza alteratua izateak dakarren inpaktu emozionala da horietako bat, eta, gainera, emaitza horrek sexu-transmisiozko infekzio bat izatea esan nahi duela jakitea. Horrelako programekin batera, biztanleriari heziketa eman beharko litzaioke, positiboa edo negatiboa emateak zer esan nahi duen ulertarazteko; izan ere, ezjakintasunak ondoeza eragin dezake, eta emakume batek erabaki dezake programan ez parte hartzea edo jarraipen egokia ez egitea. Gure ikerketa-proiektuen bidez, eragin hori murrizteko 2 tresna garatu ditugu. Lehenengoak informazio azkarra, ulerterraza eta egiazkoa ematen die emakumeei gertatzen ari zaienari buruz. Eta, bigarrena, osasun-langileei komunikazio-tresnei buruzko prestakuntza ematea, emaitza alteratu bat jakinarazteko modua hobetu dezaten, emakumeek uler dezaten, baina beharrik gabe kezkatu ez daitezen eta beren bizi-kalitatean ahalik eta eragin txikiena izan dezaten saiatuz.
Azken helburua da emakumeek programan parte hartzea, frogatuta dagoelako eta gure datuek hala berresten dutelako, umetoki-lepoko prebentzio-programaren bidez diagnostikatutako ULMak parte hartzen ez duten emakumeenak baino fase goiztiarragoan detektaten direla. Hori da ULMaren pronostiko-faktore nagusia, fase goiztiar batean egitea diagnostikoa, eta, gainera, emakumeen bizi-kalitatea hobetzen du, hain erasokorrak ez diren tratamenduak erabilita. Baina Euskadin diagnostikatzen diren ULMen % 60 baino gehiago zerbix-baheketa inoiz egin ez duten edo desegokia izan den emakumeetan gertatzen da; horregatik, parte-hartzea hobetzeko, inkesta masiboa egiten ari gara. Gainera, 2024an diseinatutako ebaluazio-sistemaren bidez, emakumeek baheketa hori zergatik ez duten egin antzeman dezakegu, eta, horrela, hobetu.
Zer sentitzen duzue horrelako ikerketak egitean?
Gure ahalegina zerbix-baheketa emakume gehiagori eramatea lortzen ari delako sentsazioa, eta emakume horiek ulertuago sentitzea eta estigmatizazio gutxiago sentitzea emaitza alteartu baten aurrean, proiektu honen alde borrokan jarraitzera bultzatzen gaituen sentimendua da, zalantzarik gabe. Urte hauetan, taldean lan egin dugu zerbixen baheketaren koordinatzaileen, ginekologoen, emaginen eta patologoen artean, elkarrengandik ikasiz, esperientziak partekatuz eta proiektuak zailtzen zirenean lagunduz. Ikerketaren giza zati hau funtsezkoa eta izugarri pozgarria da.
