Biogipuzkoa Osasun Ikerketako Institutuko ikertzaileek dementzia duten pertsonen osasun-kostua aztertu dute Gipuzkoan, eta bidezko arreta jasotzen ote duten ebaluatu dute. Javier Mar, Marisa Merino, Myriam Soto-Gordoa, Oliver Ibarrondo eta Lore Zumeta-Olaskoaga ikertzaileek parte hartu dute lan honetan, eta emaitzak Gaceta Sanitaria aldizkari zientifikoan argitaratu dira.
Onartuta dago dementzia osasun publikorako erronka garrantzitsua dela. Ez da nahaste neurokognitiboa soilik, pertsonen autonomiari, komunikazioari, osasun fisikoari eta parte-hartze sozialari larriki eragiten dion afekzioa baizik. Ondorio horiek askotan zaildu egiten dute pertsonek beren premiak jakinaraztea, eta horrek areagotu egiten du haien ahultasuna.
Aurretiko ikerketek iradokitzen dutenez, Alzheimerra eta horrekin lotutako dementziak dituzten pertsonek aukera gutxiago izaten dute osasun-arreta eskuratzeko, eta behar dutena baino arreta gutxiago jaso dezakete. Gipuzkoan, ordea, ez zegoen argi desberdintasun hori ote zegoen, eta, hala balitz, zer faktorek bultza zezaketen ekitate-gabezia hori. Horregatik, lan honen helburua izan da 60 urtetik gorako gipuzkoarrek osasun-baliabideak nola erabiltzen dituzten aztertzea eta faktore garrantzitsuen arabera alderik ba ote zegoen ikertzea, hala nola sintoma neuropsikiatrikoak, generoa, maila sozioekonomikoa eta bestelako osasun-egoerak (komorbilitateak). Dementzia duten eta ez duten pertsonek osasun-arretako zerbitzuak (lehen mailako arretako hitzorduak, espezialitateak, larrialdiak, ospitaleratzeak, etab.) nola erabiltzen dituzten ulertu nahi zuten lanaren egileek, jasotzen duten arretak pertsona horien beharrak asetzen dituen ebaluatzeko.
Azterketa hori egiteko, Gipuzkoako 60 urtetik gorako biztanleria osoaren (215.000 pertsona baino gehiago) osasun-datuak aztertu dira, Osakidetzak 2022ko abenduaren 31n zituen erregistroetakoak. Osasun-baliabide hain desberdinen erabilera (kontsulta batetik ospitaleratzerainokoa) modu integralean neurtzeko eta alderatzeko, osasun-kostuak erabili dira adierazle bateratu gisa. Hau da, pertsona bakoitzak kontsumitutako osasun-jarduera guztia (bisitak, probak, egonaldiak…) balio ekonomiko komun bihurtu da, Osakidetzaren baremo ofizialei jarraituz, eta, horri esker, emandako arretaren argazki osoa eta konparagarria lortu ahal izan da.
Espero bezala, dementzia duten pertsonek guztizko osasun-kostu handiagoa izan zuten aztertutako aldian, eta dementzia duen pertsona batentzako kostuaren mediana 1.090 eurokoa izan zen, dementziarik ez duen pertsona batenaren 587 euroen aldean. Horrek esan nahiko luke dementzia duen kolektiboak osasun-premia konplexuagoak dituela eta baliabide gehiago behar dituela. Hala ere, arreta-premia errealagatik datuak doitu zirenean, hau da, antzeko osasun-premiak dituzten pertsonak alderatzeko (adinaren, maila sozioekonomikoaren, sexuaren, komorbilitateen eta abarren arabera doituta), eredu estatistikoek hiru patroi garrantzitsu erakutsi zituzten. Alde batetik, dementzia zuten pertsonek neuropsikiatria-sintomak zituzten baina dementziarik ez zuten pertsonek baino arreta merkeagoa jaso zuten (hau da, baliabide gutxiago erabili zituzten). Azterketa doituaren arabera, dementzia bakarrik duen taldeak 345 euro erabiltzen dituela balioztatu zen, eta sintoma neuropsikiatrikoak soilik dituen taldeak, berriz, 496 euro, profil bereko pertsona osasuntsuekin alderatuta. Bestalde, adineko emakumeek premia alderagarriak dituzten gizonek baino kostu txikiagoko arreta jaso zuten. Batez beste, kontsumo sanitario doitua 85 euro txikiagoa izan zen. Azkenik, 90 urtetik gorakoek ere arreta gutxiago jaso zuten antzeko premiak zituzten adin-talde gazteagoek baino.
Ondorioz, aztertutako datuek iradokitzen dute talde kalteberenetako batzuk (dementzia duten pertsonak, oso adineko emakumeak eta nonagenarioak) direla, hain zuzen ere, antzeko profil klinikoa duten beste paziente batzuekin alderatuta, osasun-zainketen intentsitate txikiena jasotzen dutenak. Hala, emaitzek adierazten dutenez, baliteke talde horiek ez jasotzea beste talde batzuek behar duten osasun-arreta guztia.
Hala ere, ikertzaileek diotenez, “zaila da lortutako emaitzen interpretazio bakar eta globala egitea. Irakurketa positiboa izan liteke erabilera txikiagoa justifikatuta dagoela beharrezkoak ez diren tratamenduak eta osasun-zerbitzuen gehiegizko erabilera saihesteagatik. Hala ere, emaitzak kezkagarriak izan litezke ‘Alderantzizko Zainketen Legearen’ zantzu bat islatuko balute, hau da, premia handiena dutenek arreta gutxiago jasotzeko joera dutela “. Gaineratu dutenez, “balizko ekitate ezaren adibide argi bat da dementzia eta sintoma neuropsikiatrikoak dituzten pertsonek arreta gutxiago jasotzen dutela sintoma horiengatik, dementziarik izan gabe pairatzen dituzten pertsonek baino. Horrek esan nahi du dementziaren presentziak osasun mentaleko beste arazo larri batzuk gutxiago edo modu desberdinean artatzea eragiten duela, agian eskaera ‘ezkutatzen’ dutelako edo sistemak intentsitate berarekin erantzuten ez duelako“.
Azaldu dutenez, “emaitzek adierazten dute dementzia duten pertsonek, emakumeek eta 90 urtetik gorakoek beren premia klinikoek justifikatuko luketena baino osasun-zainketa gutxiago jasotzeko joera dutela. Lan honek ikusgarritasuna eman nahi dio egoera horri, aurre egin ahal izateko. Horretarako, funtsezkoa da narriadura kognitiboari lotutako estigmari aurre egitea; izan ere, aurreiritzien ondorioz, pazienteek eta familiek ez dute arreta erabilgarri guztia eskatzen, edo osasun-profesionalek ez dute intentsitate berarekin eskaintzen. Azken helburua da ezagutza hori lagungarria izatea talde kaltebera horiek beren bizi-kalitateari eusteko behar duten arreta guztia jaso dezaten, aldi berean beharrezkoak ez diren tratamenduak saihestuz“.
Egile taldeak aitortu duenez, “lan hau gai honetan sakontzen eta ikertzen jarraitzeko abiapuntua dela sentitzen dugu. Etorkizuneko ikerketek ikuspegi soziala eta familiarra klinikarekin uztartzea gustatuko litzaiguke. Gure analisiak osasun-kostuetan oinarritzen direnez, ikuspegi partziala ematen dute nahitaez. Badakigu ez duela kontuan hartzen dementzia duten pazienteen asistentzia-ekosistema, hau da, osasun-laguntza, familiek emandako zaintza informalak eta gizarte-zerbitzuek emandako gizarte-laguntza. Gainera, gure datu-multzoak ez zituen funtsezko aldagaiak barne hartzen, hala nola bakardade-egoera, egoera zibila eta familiaren laguntza“. Gaineratu dutenez, “espero dugu azterlan honek ezagutza gehiago sortzen eta arreta bidezkoagoa eraikitzen laguntzea, non dementzia izatea ez den behar baino zaintza gutxiago jasotzeko arrazoi bat“.
Ikerketa hau egin ahal izan zen, Instituto Carlos III (PI21/01405) mugarik gabeko dirulaguntzaren finantzaketari esker, Europar Batasunak kofinantziazioa duena.
